Kiedy oszczędzanie zaczyna szkodzić

Oszczędzanie jest zwykle podawane jako cnota. Czasem nią jest. Czasem to ucieczka przed lękiem, która kosztuje więcej, niż chroni. Cichodajka opisuje trzy sygnały, kiedy oszczędzanie zaczyna szkodzić: hipergroszowanie, syndrom torby foliowej i scarcity mindset Mullainathana. Plus trzy błędy i co zamiast. Plus reguła „5 zł oszczędności nie warta 50 zł stresu". Z badań Brad Klontza i ekonomii behawioralnej.

Pięć złotych w sklepie i godzina złości po

Pewna kobieta po pięćdziesiątce opowiadała o sobie z zażenowaniem: „Pokłóciłam się z mężem o pięć złotych. Wybierałam jogurt, on wziął droższy, ja chciałam tańszy, awantura. Z domu wyszliśmy zli, do końca dnia nie odzywaliśmy się do siebie. Wieczorem policzyłam: pięć złotych. Pięć. A za godzinę złości - którą nikt mi nie odda - wieczór poszedł do kosza. Czuję, że coś jest nie tak, ale nie wiem, czy to ja, czy świat."

To nie ona. To pomyłka miar. Te pięć złotych ona policzyła. Godziny złości - już nie. Tymczasem mierząc je w prawdziwych jednostkach (ile wieczorów z drugim człowiekiem zostało jej w życiu), ten jogurt kosztował kilka tysięcy. Ale w trybie scarcity, mózg liczy tylko to, co widzi - cyfrę na metce. Nie cenę spokoju, nie cenę relacji, nie cenę popołudnia.

Sendhil Mullainathan i Eldar Shafir w książce „Scarcity: Why Having Too Little Means So Much" (Princeton, 2013) pokazują, że kiedy człowiek przez dłuższy czas żyje w realnym braku, jego mózg uczy się trybu braku. To tryb pożyteczny w głodzie. Niszczący, gdy zostaje na lata po jego końcu. Kobieta z dzieciństwa, w którym liczyło się każdy grosz, w wieku pięćdziesięciu lat - z pensją, oszczędnościami, domem - wciąż może liczyć pięciogroszówki w portmonetce, jakby wciąż brakowało. Bo jej mózg się nauczył. I nie odpuści sam.

Trzy sygnały, że oszczędzanie już szkodzi

Sygnał pierwszy: koszt emocjonalny przewyższa zaoszczędzoną kwotę. Spierasz się o pięć złotych i tracisz wieczór. Kupujesz tańszą markę i potem przez tydzień patrzysz na nią z obrzydzeniem, bo zła. Wracasz po zwrot trzy razy w tym roku za drobnymi rzeczami i każdy zwrot to spór z obsługą. Reguła pięć-pięćdziesiąt: jeśli koszt emocjonalny oszczędzania jest dziesięciokrotnie większy niż sama kwota, to znak, że nie oszczędzasz - karmisz lęk.

Sygnał drugi: syndrom torby foliowej. Szuflada pełna foliówek, których nigdy nie użyjesz. Słoiki, które od czterech lat czekają na to, że „się przydadzą". Jedzenie w lodówce, którego nie zjesz, ale wyrzucenie czujesz jako stratę. Brad Klontz nazywa to money script „money avoidance" - paradoksalnie wygląda na hiperkontrolę pieniędzy, ale w środku jest unikaniem konfrontacji z myślą „jestem bezpieczna, mogę sobie pozwolić". Łatwiej trzymać foliówkę niż przyjąć, że można nie wracać myślą do tych chudych lat.

Sygnał trzeci: nie pozwalasz sobie na to, na co cię stać, i nazywasz to cnotą. Konto pełne, ale wciąż nie kupisz dobrej kawy. Pensja stabilna, ale wciąż nosisz buty, które uwierają, bo „jeszcze chodzą". Auto sprawne, ale zwlekasz z wymianą czegoś, co bezpiecznie kosztowałoby trzysta złotych, a brak naprawy męczy cię w głowie codziennie. To nie cnota. To strach przebrany za skromność. Cnota nie męczy w nocy - strach męczy.

Skąd to się bierze

Brad Klontz, psycholog finansowy z Creighton University, w pracy o „money scripts" pokazuje, że nasz stosunek do pieniędzy formuje się głównie w dzieciństwie - i przez całe dorosłe życie powtarzamy te wczesne skrypty, nawet jeśli okoliczności się zmieniają. Cztery najczęstsze skrypty:

• - Money avoidance - „pieniądze psują ludzi, lepiej mieć ich mało"
• - Money worship - „im więcej, tym lepiej, nic innego się nie liczy"
• - Money status - „pieniądze pokazują, kim jestem"
• - Money vigilance - „muszę kontrolować każdą złotówkę, inaczej zniknie"

Hipergroszowanie najczęściej wyrasta z trzeciego i czwartego skryptu jednocześnie - „muszę kontrolować" plus „pieniądze pokazują, kim jestem (oszczędną, mądrą)". Ten zestaw przekazuje się z pokolenia na pokolenie szczególnie często u kobiet, które w dzieciństwie obserwowały matki cieniujące każdą decyzję finansową ojca albo żyjące po wojnie, w PRL-u, w transformacji - w realnych brakach.

Nie chodzi o to, żeby się obwiniać matkę. Chodzi o to, że jej mózg miał rację w jej czasach. Twój mózg powtarza jej wzorce w czasach, gdzie one już nie obowiązują. To informacja, nie wyrzut.

Trzy błędy w oszczędzaniu i co zamiast

Błąd pierwszy: oszczędzasz bez celu. Pieniądze leżą na koncie „na wszelki wypadek". Wszelki wypadek jest tak ogólny, że obejmuje wszystko - czyli nic konkretnego. Mózg w trybie braku nie widzi, na co odkłada, więc nigdy nie czuje, że już wystarczy. Co zrobić zamiast. Reguła trzech kopert. Trzy konkretne cele, nazwane: „poduszka bezpieczeństwa - 6 miesięcy wydatków", „wakacje", „nowa pralka za 18 miesięcy". Każda oszczędność trafia do jednej z trzech kopert (kont). Kiedy jakaś koperta jest pełna - przestajesz tam dorzucać. Mózg dostaje sygnał „już dość". Bez tego sygnału nigdy nie czuje, że jest bezpiecznie.

Błąd drugi: oszczędzasz proporcjonalnie do lęku, nie do dochodu. Dochód rośnie - oszczędności rosną o tę samą część. Im więcej zarabiasz, tym więcej odkładasz, ale wciąż jesz to samo, ubierasz się tak samo, nie pozwalasz sobie na nic. Po dziesięciu latach masz pełne konto i bardzo skromne życie. Co zrobić zamiast. Reguła 50-30-20 w wersji świadomej. Pięćdziesiąt procent na potrzeby (rachunki, jedzenie, transport), trzydzieści na chęci (kawa, kolacje, drobne radości), dwadzieścia na cele długoterminowe. Trzydzieści procent na chęci nie jest rozrzutnością - jest paliwem życia, które się żyje teraz. Bez tych trzydziestu, oszczędzanie staje się celem samym w sobie, a życie - jego zakładnikiem.

Błąd trzeci: oszczędzasz w pojedynkę, ukrywając przed partnerem albo dziećmi. Klasyk u kobiet po pięćdziesiątce: schowane sto złotych w książce, sto pięćdziesiąt w słoiku w kuchni, dwieście w kosmetyczce. To nie chowanie pieniędzy, to chowanie lęku. Co zrobić zamiast. Reguła jednego konta zapasowego. Konkretne konto, na które wpłacasz regularnie, znane partnerowi (jeśli związek tego wymaga) albo tylko tobie (jeśli to konto wynika z legalnej autonomii finansowej). Ważne: nie kilka schowków, jedno konto. Kilka schowków jest zarządzaniem lękiem przez chowanie. Jedno konto jest zarządzaniem pieniędzmi przez świadomość.

Co o tym wiedzą badacze

Mullainathan i Shafir w badaniu z 2013 roku pokazali, że stała koncentracja na brakach obniża efektywny IQ o 13-15 punktów. Mózg w trybie scarcity jest mniej zdolny do podejmowania długoterminowych decyzji, do widzenia kontekstu, do oceny proporcji. To nie wina osoby - to fizjologia. Im dłużej żyjesz w lęku finansowym, tym gorzej widzisz, co naprawdę służy twoim oszczędnościom, a co je sabotuje.

Daniel Kahneman w „Thinking, Fast and Slow" opisuje loss aversion - kobiety i mężczyźni odczuwają stratę dwa razy mocniej niż równoważny zysk. Pięć złotych straconych boli dwukrotnie bardziej niż pięć złotych zarobionych cieszy. Ta nierówność u osób z scarcity mindset jest spotęgowana - strata pięciu złotych potrafi pochłonąć wieczór, gdy zysk pięciu złotych nawet nie wywoła uśmiechu. Klontz dodaje: ta sama osoba, której boli pięć złotych straty, potrafi nie zauważyć kilkuset złotych zaoszczędzonych w skali roku - bo nigdy ich nie policzyła. Jej mózg jest skalibrowany do liczenia tego, co boli, nie tego, co cieszy.

Ćwiczenie: audyt jednego tygodnia

Przez najbliższe siedem dni rób jedną rzecz. Za każdym razem, kiedy świadomie zaoszczędziłaś pieniądze - kupiłaś tańsze, zrezygnowałaś z czegoś, wybrałaś dłuższą drogę dla nizej ceny - zapisz w notesie albo w telefonie trzy rzeczy.

Pierwsza: ile groszy / złotych zaoszczędziłaś.

Druga: ile minut to ci zajęło (porównanie cen, dłuższa droga, dodatkowa rozmowa).

Trzecia: jak się czułaś po. Lekkość? Satysfakcja? Napięcie? Złość? Pustka?

Po tygodniu policz dwa wskaźniki. Pierwszy: stawka godzinowa twoich oszczędności (suma zaoszczędzonych zł / suma minut × 60). Jeśli ratujesz pięćdziesiąt zł w tygodniu kosztem dziesięciu godzin myślenia i drobnych spięć, to znaczy, że twoja godzina pracy nad oszczędzaniem jest warta pięć złotych. Pytanie: czy zgodziłabyś się świadomie pracować w takiej stawce gdziekolwiek indziej?

Drugi: stosunek lekkości do napięcia. Z siedmiu dni - ile razy oszczędność dała ci lekkość, ile razy zostawiła napięcie? Jeśli więcej napięcia niż lekkości - to nie jest twój sposób oszczędzania, to twój sposób karmienia lęku. Czas zmienić strategię - albo cel, albo metodę, albo obie.

Scena pierwsza: rachunek na stole

Para unikała rozmowy o pieniądzach, dopóki rachunek leżał pod gazetą. Gazeta nie chroniła. Tylko przesuwała konflikt o tydzień. Gdy rachunek wylądował na środku stołu w sobotę rano, rozmowa trwała dwadzieścia minut. Morał: liczby lubią światło, nie szufladę.

Scena pierwsza: rachunek na stole

Para unikała rozmowy o pieniądzach, dopóki rachunek leżał pod gazetą. Gazeta nie chroniła. Tylko przesuwała konflikt o tydzień. Gdy rachunek wylądował na środku stołu w sobotę rano, rozmowa trwała dwadzieścia minut. Morał: liczby lubią światło, nie szufladę.

Scena pierwsza: rachunek na stole

Para unikała rozmowy o pieniądzach, dopóki rachunek leżał pod gazetą. Gazeta nie chroniła. Tylko przesuwała konflikt o tydzień. Gdy rachunek wylądował na środku stołu w sobotę rano, rozmowa trwała dwadzieścia minut. Morał: liczby lubią światło, nie szufladę.

Scena pierwsza: rachunek na stole

Para unikała rozmowy o pieniądzach, dopóki rachunek leżał pod gazetą. Gazeta nie chroniła. Tylko przesuwała konflikt o tydzień. Gdy rachunek wylądował na środku stołu w sobotę rano, rozmowa trwała dwadzieścia minut. Morał: liczby lubią światło, nie szufladę.

Scena pierwsza: rachunek na stole

Para unikała rozmowy o pieniądzach, dopóki rachunek leżał pod gazetą. Gazeta nie chroniła. Tylko przesuwała konflikt o tydzień. Gdy rachunek wylądował na środku stołu w sobotę rano, rozmowa trwała dwadzieścia minut. Morał: liczby lubią światło, nie szufladę.

Cnota oszczędzania nie męczy w nocy. Strach przebrany za skromność męczy.

O temacie: Jak rozmawiać z mechanikiem, żeby nie przepłacić?. o kolejnym aspekcie: Pieniądze a poczucie własnej wartości. o kolejnym aspekcie: Jak rozmawiać o pieniądzach z partnerem bez kłótni.